23.9.16

Ανοιχτή επιστολή προς τον Υπουργό Παιδείας για τα παιδιά των προσφύγων



της Ελένης Χοντολίδου

πηγή: http://parallaximag.gr

Γράμματα, γράμματα θέλουμε γράμματα για τα παιδιά των προσφύγων: ανοιχτή επιστολή προς τον Υπουργό Παιδείας

Κύριε Υπουργέ,

Να σας ευχηθώ καλή χρονιά και καλή δύναμη. Και σε σας, κύριε Γενικέ. Να σας πω ότι σας ζηλεύω; Θα σας εξηγήσω το γιατί. Όταν με το καλό θα έχει κοπάσει η «ταραχή» με το ζήτημα της εκπαίδευσης των παιδιών των προσφύγων και θα έχουν ξεχαστεί οι ξενοφοβικές κορώνες, προερχόμενες από αμηχανία και έλλειψη ενημέρωσης −σε κάποιες περιπτώσεις− ή από ξενοφοβία, ρατσισμό και αναλγησία, σε άλλες, όταν μετά από χρόνια τα παιδιά αυτά θα διαπρέπουν στις επιστήμες, στα γράμματα και τις τέχνες, αλλά και σε λιγότερο απαιτητικά επαγγέλματα, όταν θα έχουν γίνει κομμάτι της πατρίδας μας ή κομμάτι κάποιας άλλης ευρωπαϊκής χώρας, πατρίδα μας κι αυτή, παιδιά με ξενικά ονόματα, αγόρια και κορίτσια, από τη Συρία, το Αφγανιστάν, το Ιράκ και αλλού, παιδιά αραβόφωνα, φαρσόφωνα, κουρδόφωνα, παιδιά της ομάδας των Yadizi, αγόρια και κορίτσια που έχασαν γονείς, αδέλφια, σπίτια, την περηφάνεια και την πατρίδα τους, ΤΟΤΕ, εσείς θα μπορείτε να είστε πολύ ικανοποιημένος, με τη συνείδησή σας ήσυχη, που όχι μόνο ήσαστε εκεί αλλά που συμβάλλατε στο να γίνει πράξη η αρχή της ελληνικής φιλοξενίας, να υλοποιηθούν οι αρχές της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, η αρχή του δικαιώματος κάθε παιδιού στη μόρφωση.


Κύριε Υπουργέ, σας παρακαλώ πολύ, βιαστείτε να αρχίσουν τα απογευματινά μαθήματα των παιδιών στα σχολεία. Το πρόγραμμα είναι έτοιμο, τα κονδύλια τα βρήκατε με κόπο από τα ΕΣΠΑ, τα σχολεία περιμένουν, οι 4.500 προσοντούχοι αδιόριστοι εκπαιδευτικοί θα σας ευγνωμονούν που θα τους δώσετε μία ευκαιρία επαγγελματικής απασχόλησης, τα σχολεία θα ωφεληθούν, επίσης, από τις χορηγίες σε εποπτικό υλικό. Φιλόξενοι διευθυντές και σύλλογοι εκπαιδευτικών και γονέων θα βρεθούν, μην ανησυχείτε. Ήδη μεμονωμένα παιδιά έχουν γίνει δεκτά με χαρά στο πρωινό πρόγραμμα. Και με τι χαρά πήγαν την πρώτη μέρα με την τσάντα τους. Σχεδόν μύρισα τετράδια και βιβλία από την παιδική μου ηλικία.



Εδώ και πολλούς μήνες οι εθελοντές και οι ΜΚΟ στους καταυλισμούς έχουν εξαντλήσει όλα μα όλα τα περιθώρια δημιουργικής απασχόλησης. Το παιχνίδι χωρίς γνώσεις και απόκτηση δεξιοτήτων δεν μπορεί να είναι η κανονικότητα των παιδιών. Στους περισσότερους καταυλισμούς μας λείπουν οι τάξεις, τα θρανία, η σχολική πειθαρχεία. Τα παιδιά βαρέθηκαν να σουλατσάρουν πέρα δώθε. Έχουν γίνει μάστορες της ζωγραφικής και των παιχνιδιών. Στα Διαβατά έχουν διδάξει σε Καναδούς φοιτητές που τα επισκέφθηκαν παιδικά παιχνίδια και τραγούδια στα ελληνικά! Μετράνε μέχρι το 100 και απέκτησαν ελληνική προφορά. Οι μάνες τους, συνήθως με πάνω από τρία παιδιά, ευχαρίστως θα τα έβλεπαν να φεύγουν για λίγες ώρες μακριά τους. Και γυρνώντας να τις μαθαίνουν ελληνικά και να τους διηγούνται τα όσα έκαναν στο σχολείο. Γιατί κανονικότητα στη ζωή ενός παιδιού σημαίνει και σχολείο.

Κύριε Υπουργέ, δεν γνωρίζω την καταγωγή σας, αλλά η δική μου είναι προσφυγική και από τις δύο μεριές. Οι γονείς μου δεν είχαν πολύ τραυματικές ιστορίες να διηγηθούν, αλλά το πένθος των παππούδων για τις χαμένες πατρίδες ήταν εκεί παρόν. Τα παιδιά στους καταυλισμούς έχουν περάσει το καθένα τόσα όσα δεν θα περάσει σε όλη της τη ζωή μία μέση σημερινή ελληνική οικογένεια. Και μόνο το ταξίδι στη βάρκα είναι αρκετό, πόσω μάλλον τα τραύματα που έχουν από όλες τις άλλες απώλειες.

Οι «τάξεις υποδοχής» που ετοιμάζουμε δεν είναι ακριβώς τάξεις υποδοχής γιατί τα προσφυγόπουλα θα είναι μόνα τους και μεταξύ τους, αλλά από το τίποτε καλό και το απογευματινό σχολείο. Δεν θα μολύνουν τα άλλα παιδιά, δεν έχουν λόγο να ανησυχούν οι Έλληνες γονείς, οι δήμαρχοι, οι κοινοτάρχες, οι σύλλογοι γονέων και κηδεμόνων. Τα προσφυγόπουλα έχουν εμβολιαστεί σε ποσοστό 75% και όταν θα αρχίσουν τα μαθήματα θα έχουν εμβολιαστεί όλα. Εξάλλου, έχουν κάνει και ένα άλλο εμβόλιο, αυτό της προσμονής, της αντοχής, της ψυχικής ανθεκτικότητας, καθώς όλοι οι πρόσφυγες εξ ορισμού είναι αυτοί που τα κατάφεραν, αυτοί που επιβίωσαν. Θα τα καταφέρουν τα παιδιά, θα δείτε, θα ενταχθούν, θα φοιτήσουν του χρόνου στο κανονικό σχολείο. Θα είναι οι μικροί μας νικητές!

Κύριε Υπουργέ, έχετε δει τα μάτια των παιδιών στους καταυλισμούς; Βιαστείτε, σας παρακαλώ. Και πόσο σας ζηλεύω…


Ελένη Χοντολίδου – Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΑΠΘ, Πρόεδρος Α΄Δημοτικής Κοινότητας
Υπεύθυνη προγράμματος παιδαγωγικής παρέμβασης του καταυλισμού Διαβατών
Μέλος της Eπιστημονικής Επιτροπής του Υπουργείου Παιδείας για την εκπαίδευση των παιδιών των προσφύγων

22.9.16

Τέλλος Φίλης: Φθινόπωρο


φωτογραφία: Δημήτρης Χαρισιάδης, «Νάξος» (από τη συλλογή του μουσείου Μπενάκη)



το τοπίο είναι παραθαλάσσιο
λέω: Kos me mjaltë στον ανήλικο σερβιτόρο
διακρίνω μια θλίψη στα μάτια του
τη θλίψη των αγοριών όταν τελειώνει ο τουρισμός στα καλοκαιρινά θέρετρα
είμαι ο μοναδικός πελάτης της παραλίας
έχει συννεφιά κι ησυχία
έχει και σιωπή
αυτή τη σιωπή που χρειάζομαι για να επιδιορθωθώ
είμαι παλιό μοντέλο, με πολλές επισκευές και μερεμέτια
όταν γυρίσω δεν θα έχω λείψει σε κανέναν
μόνο στα καλάθια με τα second hand θα με ψαχουλεύουν
όσοι απέμειναν να αναζητούν τις ευκαιρίες της ζωής τους
στις προσφορές 
«ό,τι πάρετε 1e, στις τρεις αγάπες η μία δωρεάν»

ο πόνος πληρώνεται τοις μετρητοίς
στο ταμείο 3, το φθινόπωρο


Kos me mjaltë: Γιαούρτι με μέλι (αλβανικά )
second hand: δεύτερο χέρι (αγγλικά)





21.9.16

Ώς εδώ και μη παρέκει! Σκόρπιες σκέψεις για το προσφυγικό[1]



γράφει η Ελένη Χοντολίδου

Εδώ και καιρό ζω σε ένα παράλληλο σύμπαν με διάφορους εγχώριους και αλλοδαπούς γραφειοκράτες που ασχολούνται –ή έτσι νομίζουν− με τους πρόσφυγες. Είχα υποσχεθεί στον εαυτό μου όταν −σχεδόν με ανάθεση από τους πρόσφυγες παππούδες μου, μέσω της φίλης Ζ.Π.− άρχισα να οργανώνω, στο πλαίσιο του Δήμου Θεσσαλονίκης και με τη συνδρομή του Α.Π.Θ., τις ομάδες εθελοντών στα Διαβατά (και μετά στο λιμάνι) δύο πράγματα: ότι δεν θα πολιτικοποιήσω το προσφυγικό και ότι δεν θα βγάλω λεφτά από αυτό.

Με πιάνει αφόρητη αηδία όταν ακούω ρατσιστικά σχόλια του τύπου: «εμείς οι Έλληνες έχουμε στα γονίδιά μας την αλληλεγγύη» και άλλες τέτοιου τύπου σαχλαμάρες που ένας φοιτητής ή μία φοιτήτριά μου δεν θα τολμούσε να ξεστομίσει, γιατί ξέρει ότι το κοινωνικό δεν το κάνουμε βιολογικό. Με το Ωραιόκαστρο και τη Φιλιππιάδα πρόσφατα δεν ξέρω τι πρωτοέχουμε στα γονίδιά μας: τη φιλοξενία ή την ξενοφοβία και τον ρατσισμό;
Επίσης, δεν μπορώ να ακούω ότι έχουμε «προσφυγική κρίση». Προσφυγική κρίση με 52.000 πρόσφυγες; Σε μία χώρα με 52 νομούς; Εάν είχαν κατανεμηθεί με ορθολογισμό (άντε, ας έπαιρνε η Θεσσαλονίκη 5.000 και η Αθήνα 10.000) σε όλους τους νομούς, δεν θα είχαμε κανένα πρόβλημα. Όμως, για κάποιους μυστήριους λόγους, η Μακεδονία αυτή τη στιγμή έχει 27.000! Ευτυχώς που υπάρχει και ο στρατός, η μόνη διέξοδος στην ασχετοσύνη που μας διακρίνει. Ο στρατός οργάνωσε τους καταυλισμούς, ο στρατός εγγυάται την τάξη σ’ αυτούς. Για όσο ακόμη θα μπορεί, βεβαίως… Κατά τα άλλα, έχουμε δύο υπουργεία που μάλλον δεν συνεννοούνται μεταξύ τους (Παιδείας και Μεταναστευτικής Πολιτικής). Μήπως θα μπορούσε να δημιουργηθεί μία δομή, να οριστεί ένας συντονιστής για όλα τα θέματα που σχετίζονται με το προσφυγικό;  




Δεν μπορώ πια να υποστηρίξω αυτό που κάνουμε στα Διαβατά από τον Μάρτιο, τη δημιουργική απασχόληση δηλαδή κυρίως, γιατί «το πολύ το Κυρ-ελέησον το βαριέται και ο παπάς»! Δεν θέλω να υποτιμήσω τις ανθρωποώρες και το μεράκι των εθελοντών μας, αλλά ο καιρός των παιχνιδιών και των εξόδων σε μουσεία πέρασε. Τα παιδιά έχουν ανάγκη από μάθηση, απόκτηση δεξιοτήτων, έχουν ανάγκη να διαβάσουν για πρώτη φορά ή να θυμηθούν πώς διαβάζει κανείς στη μητρική του γλώσσα. Έχουν επειγόντως την ανάγκη της καταραμένης για κάποια άλλα παιδιά κανονικότητας. Τα παιδιά έχουν ανάγκη από σχολεία, έχουν ανάγκη από τη σχολική πειθαρχία που βάζει το μυαλό να κινηθεί και που δίνει μία αίσθηση κανονικής ζωής.
Οι γυναίκες βαρέθηκαν να τρώνε από catering. H κουλτούρα τους είναι αυτή της φροντίδας· θέλουν να μαγειρεύουν τα φαγητά τους, κουράστηκαν να είναι ή ξαπλωμένες, ή όρθιες ή καθισμένες στις φτέρνες πλένοντας, παστρεύοντας, καθαρίζοντας τα παιδιά, τη σκηνή, τα ρούχα. Οι άντρες δεν έχουν να κάνουν απολύτως τίποτε: καπνίζουν διαρκώς με το βλέμμα της κατάθλιψης στο άπειρο. Τα ασυνόδευτα αγόρια χρειάζονται περισσότερη φροντίδα και αφοσίωση. Και όλοι μαζί χρειάζεται να ξαναπάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους. Να μάθουν πότε και εάν θα φύγουν για τη Γερμανία, τη γη της επαγγελίας, ή για όπου αλλού. Να μάθουν εάν είναι τόσο γκαντέμηδες ώστε θα μείνουν εδώ στην Ελλάδα, της κρίσης και της ανοργανωσιάς. Χρειάζονται να ξαπλώσουν σε κανονικό κρεβάτι, να έχουν ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι τους και μία δουλειά οι άντρες να ζήσουν την οικογένειά τους· να αποκτήσουν ίσως μία νέα πατρίδα, μία ελπίδα για το αύριο.



Δύο απίστευτες κακοδαιμονίες, η ελληνική γραφειοκρατία και η γραφειοκρατία των ΜΚΟ με όλους τους παρατρεχάμενούς τους, συναντήθηκαν με αφορμή το προσφυγικό, παράγοντας το απόλυτο τίποτα! Νεαροί και μεσόκοποι γραφειοκράτες και των δύο φύλων ένθεν κι ένθεν, σπαταλούν τον χρόνο τους και τα ευρωπαϊκά κονδύλια μπροστά σε Η/Υ, σε γραφεία, σε συσκέψεις, σε ημερίδες, σε διαγράμματα, σε σχέδια επί χάρτου και σε υποσχέσεις κενές περιεχομένου. Τα πρόσωπα των ξένων ΜΚΟ εναλλάσσονται συνεχώς και ζητούν ενημέρωση (θα ήμουν πλούσια εάν χρέωνα 50 ευρώ την κάθε ‘συνέντευξη’ που έχω δώσει σε Άγγλους, Γάλλους, Πορτογάλους). Οι ελληνικές ΜΚΟ είναι ερασιτέχνες και αγγελούδια μπροστά στις ξένες, που έχουν πολλά χρόνια στο ενεργητικό τους, μαθημένες στον πόνο των προσφύγων. Μου κάνει απίστευτη εντύπωση ότι τα στελέχη των ξένων ΜΚΟ χειρίζονται το προσφυγικό με έναν επαγγελματισμό που τσακίζει κόκαλα. Ξέρουν το αντικείμενο, ασχολούνται με αυτό χρόνια, έχουν απόσταση ασφαλείας τόσο μεγάλη που πια –κάποιοι από αυτούς, ευτυχώς όχι όλοι− δεν βλέπουν τον άνθρωπο που ξεριζώθηκε και είναι εντελώς και πολλαπλώς ματαιωμένος.
Θα ήμουν αχάριστη εάν δεν ανέφερα τα σπίτια, τα γραφεία και τα αυτοκίνητα που νοικιάζονται, τις προσλήψεις των νέων, ταλαντούχων και άνεργων νέων. Αλλά, παρά τον πακτωλό των εκατομμυρίων που έρχονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, η καθημερινότητα των προσφύγων δεν αλλάζει. Πού στο καλό πάνε όλα τα φράγκα;
Γιατί δεν είναι σε διαμερίσματα οι πρόσφυγες;
Γιατί δεν έχουμε ακόμη οικήματα στους καταυλισμούς;
Γιατί δεν ανοίξαμε περισσότερα στρατόπεδα, που έχουν φυσική σκιά και κτίρια;
Ποιος επωφελείται από τον κύκλο εργασιών, αν όχι οι ίδιοι οι πρόσφυγες;
Ο χρόνος τους δεν είναι ο δικός μας χρόνος. Οι ανάγκες τους δεν είναι οι δικές μας ανάγκες. Η απόγνωσή τους δεν είναι δική μας απόγνωση. Δεν μπαίνουμε στη θέση τους. Το πρόβλημά τους δεν μας αφορά.
Κάθε ΜΚΟ (ειδικά οι ξένες ― και μιλώ μόνο για το μικρό μου κομμάτι, αυτό της εκπαίδευσης) εισέρχεται στους καταυλισμούς ως οντότητα αυθύπαρκτη για να ‘πουλήσει την πραμάτεια της’. Κάθε καρυδιάς καρύδι έχει μαζευτεί πάνω στο κεφάλι των προσφύγων: μορμόνοι, προτεστάντες, καθολικοί, περίεργα φρούτα και ‘σωτήρες’ κάθε είδους. Η μόνη οντότητα που οφείλουμε να αναγνωρίσουμε και να υπηρετήσουμε ως τέτοια είναι οι ‘φιλοξενούμενοί’ μας, οι πρόσφυγες. Είμαστε εκεί γι’ αυτούς ― και όχι το ανάποδο! Και ας σταματήσουν επιτέλους οι επισκέψεις όλη την ώρα των υψηλά ιστάμενων που θέλουν να μπουν στο πεδίο, να φωτογραφηθούν και να συνομιλήσουν με της γης τους κολασμένους. Οι πρόσφυγες, επιτέλους, δεν είναι ζώα σε ζωολογικό κήπο!
Οι περιστάσεις μάς ζητούν να πετάξουμε με πύραυλο κι εμείς πάμε με τον αραμπά! Έχουμε ως κοινωνία ένα στοίχημα να κερδίσουμε: το στοίχημα της ζωντανής και ανοιχτής κοινωνίας που μπορεί να υποδεχτεί πρόσφυγες, να τους εντάξει και να κερδίσει από την ένταξη αυτή σε πολιτισμικό πλούτο. Θα τα καταφέρουμε; Θα βάλουμε μπροστά, τουλάχιστον, την κρατική μηχανή να δουλέψει;

Υ.Γ. Όταν ζητάμε πάγκους, εννοούμε πάγκους με ράχη και όχι άνευ, διότι μετά την ορθοστασία και την ξάπλα, το τελευταίο πράγμα που χρειάζεται ένας πρόσφυγας είναι η πειθαρχία στον τρόπο του κάθεσθαι.



[1] Όλα όσα αναφέρονται στο κείμενο είναι εντελώς φανταστικά. Κάθε ομοιότητα με πραγματικά πρόσωπα και καταστάσεις είναι εντελώς τυχαία.

20.9.16

Τέλλος Φίλης: Κρεβάτι


εικόνα: Τ.Φ., Πρωινό τσάι

μετράω τις μέρες, από το πρωί ― νωρίς
τρία χρόνια μαζεύω
σε κρεβάτι χωρίς μαξιλάρι και συντροφιά
μετά από τόσον χρόνο κατανόησης ― θα ισιώσω
ή
για πάντα θα παραμείνω
τον βήχα της νύχτας
των διπλανών διαμερισμάτων
να καταγράφω σε σεντόνια ανεξίτηλα
με δόσεις αγορασμένα
όνειρα δανεικά
υποσχέσεις των «για πάντα»
στιγμιαίων οργασμών

έξω οι άστεγοι θα μου βγάζουν τη γλώσσα
κι οι άνεργοι νέοι θα μου ρίχνουν
μαύρη πέτρα στην εξώπορτα πριν φύγουν

κι ο ήλιος  θα μου ζητά υπερωρίες φωτός
για να βγάλει κι αυτόν τον μήνα
γιατί και το πλυντήριο χάλασε
βροχές να καθαρίσουμε δεν θα ’χει


Ο Τέλλος Φίλης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, μεγάλωσε στο Νέο Ψυχικό και, ύστερα από πολυετείς περιπλανήσεις εντός και εκτός, επανεγκαταστάθηκε πριν από λίγα χρόνια, οριστικά, στη Θεσσαλονίκη. 

Δημιούργησε την ομάδα «Η Ποίηση Γυμνή» και συντονίζει τη δράση της.

Έχει εκδώσει τα βιβλία Η αποσιωποιητική ηλικία (2014) και Ένας απλός υπάλληλος βιντεοκλάμπ και άλλα κείμενα (2015).

19.9.16

Η ντρόγκα



του Τάκη Σπετσιώτη

πηγή: Facebook

«Πολύ ωραία βιβλία έχετε πάντα στο τραπέζι σας!» μου είπε με πλατύ χαμόγελο η νεαρή σερβιτόρα του ''Meet me - all day cαffe and snack bar'', εκείνο το πρωί.
«Εσείς, φοιτήτρια είστε;»
«Σπουδάζω διακοσμητική, αλλά, πέρ' απ' αυτό, μ' αρέσουν πολύ τα βιβλία. Διαβάζω πολύ.» Ωστόσο, δεν επρόκειτο για βιβλίο αλλά για ένα εξαιρετικής φινέτσας περιοδικό, γνωστό μου απ' τις εθνικές βιβλιοθήκες, που είχα δεκαπέντε, τι λέω, είκοσι χρόνια να το δω (από τότε που έψαχνα). Πρόκειται για το ''ιστορικό'' τεύχος της Θεσσαλονικιώτικης Διαγωνίου του 1959, εξαμηνιαίου περιοδικού στο δεύτερο έτος του, που εξέδιδε και επιμελείτο ο εκδότης και ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος. Το λέω «ιστορικό» γιατί, πέρα απ' τα υπόλοιπα περιεχόμενά του, φιλοξενείτο στο τεύχος αυτό το τρίτο μεταθανάτιο αφιέρωμα στον ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, τότε, το '59. Είχαν προηγηθεί η Νέα Εστία με τις νεκρολογίες το '44, και Ο Αιώνας μας του Δικταίου το '51. Δεν ξέρω αν ήταν ακριβώς η συννεφιά «μελαγχολική και λεπτεπίλεπτη, μ' εκείνο το φθινοπωρινό της ρίγος», όπως όμορφα γράφει στο δοκίμιό του για τον ποιητή ο Χριστιανόπουλος, ούτε η νοσταλγία που με πλημμύριζε, με κείνους τους λίγους τρυφερούς στίχους του ποιητή (που προφανώς θα 'χε στην κατοχή του τότε ο εκδότης ― το έργο του ακόμη παρέμενε ανέκδοτο), καθώς και τους διεισδυτικούς στοχασμούς του πάντα αναλυτικού Ναπολέοντος: '«Η Αλήθεια, η απλή και μόνη και μεγάλη, είναι κρυμμένη, για τα μάτια των ανθρώπων, πίσω από άπειρες, πολύ μικρές αλήθειες.» Ακόμη και τα τρυφερά ποιήματα του νέου τότε Χριστιανόπουλου a-la maniere de Lapathiotis, που με κράτησαν ώρα να φυλλομετρώ το φίνο λογοτεχνικό κειμήλιο, με μια ποιότητα σχεδόν άγνωστη στις μέρες μας καμωμένο... Είναι προπάντων γιατί ―πέρ' απ' την αισθητική του― με κατέπληξε η λογοτεχνική του ενημέρωση: Τι Ιωάννου! (ποίηση), τι Πεντζίκης! (πεζογραφία) τι Paul Celan! νέος ακόμη τότε, κι άγνωστος! (ποίηση), τι Γίρζι Βόλκερ! (ποίηση), τι Ασλάνογλου! (δοκίμιο) ― μερικά μόνο απ' τα διαλεχτά περιεχόμενά του. Το 'χα στον νου μου όλη την ώρα το λεπτό έντυπο κι όταν έφυγα απ' το καφενείο, βαδίζοντας στη συννεφιασμένη οδό Αθηνάς, πρόπερσυ τέτοια μέρα, 18 του Σεπτέμβρη του 2014. Ακόμα και στο τραίνο απ' το Μοναστηράκι ―είχε αρχίσει, εν τω μεταξύ, να ψιχαλίζει―, έτσι όπως στεκόμουν όρθιος μπροστά στην πόρτα, τελευταίο βαγόνι, εγώ μόνον, εγώ κι εκείνη η μικροσκοπική ηλικιωμένη αδύνατη γυναίκα με φίνα χτενισμένα τ' ασπρα της μαλλιά, καθισμένη κατάχαμα στην άλλη γωνία της πόρτας απέναντί μου, δίπλα στο χαρτοκούτι της, και βγάζοντας καθε λίγο από μια νάυλον σακκούλα κομμάτια μαύρου ψωμιού, τρώγοντας και ρίχνοντάς μου που και που κανένα βλέμμα: να βγάζω απ' τη δική μου τσάντα, σαν ψωμί, το ωραίο εκείνο τεύχος και να το πασπατεύω. Άλλοι για το ψωμί κι άλλοι για το χαρτί, ομολογώ ότι είπα μέσα μου, κουνώντας το κεφάλι. Οι βιβλιόφιλοι, βιβλιομανείς, βιβλιοσυλλέκτες ελπίζω να με καταλάβουν. Ξέρουν την ηδονή του ψώνιου μας. Τι ντρόγκα είναι.

18.9.16

Χάρπερ Λη: Μερικοί ορισμοί για την αγάπη


Η Χάρπερ Λη με τον ηθοποιό Γκρέγκορι Πεκ


Μετάφραση: Γιάννης Θεοδοσίου

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Εντευκτήριο, 76, 2007



H Aμερικανίδα συγγραφέας Nelle Harper Lee (28.41926-19.2.2016) είναι ευρύτερα γνωστή για το μοναδικό μυθιστόρημά της Όταν σκοτώνουν τα κοτσύφια (βραβείο Πούλιτζερ 1960). 
Γεννήθηκε στο Mονρόβιλ της Aλαμπάμα. Mετά το Γυμνάσιο, συνέχισε για έναν χρόνο τις σπουδές της στο Kολλέγιο Θηλέων Xάντιγκτον του Mοντγκόμερυ και κατόπιν στη Nομική σχολή του Πανεπιστημίου της Aλαμπάμα.

Aν και δεν πήρε το πτυχίο της, φοίτησε για ένα καλοκαίρι στην Oξφόρδη και κατόπιν πήγε στη Nέα Yόρκη (1950), όπου εργάστηκε στο τμήμα κρατήσεων της  BOAC (Bρετανικές Διηπειρωτικές Aερογραμμές). Yπήρξε στενή φίλη του Tρούμαν Kαπότε, μάλιστα οι φήμες λένε ότι μαζί του έγραψε το μεγαλύτερο μέρος του Σκοτώνοντας τα κοτσύφια
Oι δυο τους το 1959 επισκέφθηκαν το Xόλκομπ του Kάνσας, όπου ο Kαπότε συνέλεξε πληροφορίες για το τετραπλό φονικό που αφηγήθηκε κατόπιν στο φημισμένο Eν ψυχρώ.


Πολλά χρόνια πριν, ένα ηλικιωμένο μέλος της Αυλής του Ανοβέρου, μόλις πληροφορήθηκε ότι αυτός και τα αδέλφια του χρεώθηκαν ξαφνικά με την υποχρέωση να εξασφαλίσουν διάδοχο για τον θρόνο της Αγγλίας, εμπιστεύθηκε την αγωνία του στον φίλο του Thomas Creevey: «... Εδώ και είκοσι επτά χρόνια συζώ με την κυρία St. Laurent, έχουμε την ίδια ηλικία και ζήσαμε μαζί διάφορες εποχές, και αντιμετωπίσαμε όλες τις δυσκολίες. Μπορείς λοιπόν να φανταστείς τον πόνο μου που θα ’πρεπε να την αποχωριστώ... Σε πληροφορώ ότι δεν ξέρω τι θα γινόταν αν βρισκόμουν αναγκασμένος να συρθώ σε έναν γάμο...»

Διασκεδάζοντας με το αδιέξοδο στο οποίο είχε περιέλθει ο Δούκας του Κεντ, ο κύριος Creevey κατέγραψε το περιστατικό στο ημερολόγιό του, και έτσι μας κληροδότησε μία διαχρονική δήλωση. Ο άνδρας που τη διατύπωσε δεν υπήρξε ιδιαίτερα χαρισματικός ούτε έζησε αξιοσημείωτη ζωή, μνημονεύουμε ωστόσο το συναισθηματικό του ξέσπασμα και λησμονούμε την πραγματική του προσφορά στην ανθρωπότητα: υπήρξε ο πατέρας της βασίλισσας Βικτωρίας.

Ποιο ήταν το νόημα στα λόγια του Δούκα του Κεντ; Ότι δύο άνθρωποι με τη θέλησή τους μοιράστηκαν τη ζωή τους για σχεδόν τριάντα χρόνια ― κάτι το οποίο από μόνο του αποτελεί επίτευγμα. Ξεπέρασαν τις εντάσεις και τη φθορά του ιδιωτικού βίου. Μοιράστηκαν τις αναποδιές και τις απογοητεύσεις της ζωής. Και ο ίδιος αγωνιά με την προοπτική να την εγκαταλείψει. Μέσα σε μία κομψή πρόταση, ο Δούκας του Κεντ χώρεσε όλα όσα μπορεί να πει κανείς για την αγάπη ενός άνδρα για μία γυναίκα.

Και με τα λόγια του αυτά μας περιγράφει την αγάπη γενικότερα. Υπάρχει ένα μόνον είδος αγάπης ― η αγάπη. Αλλά οι ορισμοί της είναι αναρίθμητοι:
Με τον παραμικρό θόρυβο, η μητέρα πετάγεται από το κρεβάτι της  και δεν ησυχάζει μέχρι να νιώσει ότι όλο το σπίτι είναι ασφαλισμένο ώς την τελευταία γωνιά. Ο άνδρας που παίζει γκολφ σταματά το παιχνίδι για να κοιτάξει ψηλά ένα αεροπλάνο που χαράζει γραμμές στον ουρανό. Η νοικοκυρά πριν ξεκινήσει για τα ψώνια της κάνει ένα γρήγορο τηλεφώνημα στη γειτόνισσα, για να τη ρωτήσει μήπως χρειάζεται κάτι. Όλα αυτά είναι εκδηλώσεις μιας εσωτερικής δύναμης που αναγκαστικά πρέπει να την ονομάσουμε θεϊκή, αφού δεν πρόκειται για ανθρώπινη επινόηση.
Τι είναι αγάπη; Πολλά πράγματα μαζί ― βρίσκεται στη συμπόνια, στο έλεος, στο ειδύλλιο, στη στοργή. Αυτό που κάνει τη δήλωση του Δούκα του Κεντ διακήρυξη αγάπης, και εμάς καθημερινά να προβαίνουμε χωρίς δεύτερη σκέψη σε μικρές πράξεις αγάπης, είναι ένα στοιχείο φανερό μέσα στην απουσία του. Αν ήταν παρόν, θα έπρεπε ο Δούκας του Κεντ να εγκαταλείψει τη σύντροφό του δίχως πόνο. Η μητέρα δεν θα ξυπνούσε με τον παραμικρό θόρυβο πάνω από το κεφάλι της. Ο παίκτης του γκολφ θα είχε για πρώτο στόχο να βάλει την μπάλα στην τρύπα. Και η νοικοκυρά θα πήγαινε κατευθείαν στην αγορά χωρίς να νοιαστεί τη γειτόνισσα. Ένα πράγμα χαρακτηρίζει την αγάπη και την ξεχωρίζει από άλλα παρόμοια συναισθήματα: η αυταπάρνηση.

Ελάχιστοι από εμάς είμαστε φιλεύσπλαχνοι. Για κάποιους τα αισθήματα παραμένουν λόγια. Πολλοί έχουμε χάσει από καιρό την ικανότητα να νιώσουμε στοργή. Ωστόσο, όλοι κάποια στιγμή ―στιγμιαία ή στη διάρκεια της ζωής μας― ξεπεράσαμε το εγώ μας. Αγαπήσαμε κάποιον ή κάτι. Είναι ένα παράδοξο η αγάπη: για να την έχεις πρέπει να την προσφέρεις. Η αγάπη δεν είναι κάτι αμετάβατο αφηρημένο αλλά μια συγκεκριμένη σωματική και πνευματική ενέργεια.

Χωρίς αγάπη η ζωή είναι ανούσια και επικίνδυνη. Ο άνθρωπος κοντεύει να φθάσει στην Αφροδίτη αλλά δεν έμαθε πώς να συμβιώνει με τη γυναίκα του. Ο άνθρωπος κατάφερε να μεγαλώσει τη διάρκεια της ζωής του αλλά αφανίζει τα αδέλφια του ― έξι εκατομμύρια με ένα χτύπημα. Ο άνθρωπος διαθέτει τώρα τη δύναμη να αφανίσει το είδος του και τον πλανήτη. Και να ’στε σίγουροι ότι θα το κάνει ― όταν πάψει να αγαπά.

Τα πιο κοινά εμπόδια στην αγάπη είναι η απληστία, η ζήλεια, η αλαζονεία και ακόμη τέσσερα κίνητρα, γνωστά μέχρι τώρα ως αμαρτήματα. Υπάρχει ένα επιπλέον, εξίσου επικίνδυνο: η ανία. Το πνεύμα που δεν βρίσκει τίποτε ελκυστικό στη ζωή είναι νεκρό, και το σώμα που το φιλοξενεί είναι επίσης νεκρό. Διότι σε τι μπορεί να χρησιμεύουν οι πέντε αισθήσεις στον άνθρωπο που δεν μπορεί να τις απολαύσει;

Ο άνθρωπος επιτέλους έχει αντιληφθεί ότι οφείλει να αγαπήσει ή να καταστραφεί, και έτσι ακολουθεί την πεπατημένη, προσπαθεί δηλαδή να αναπτύξει μια επιστήμη για την αγάπη. Ο απώτερος στόχος της ψυχανάλυσης, και ειδικότερα ο τομέας που αποκαλείται «Σημαντική», είναι να απαλλαγεί ο άνθρωπος από τις νευρώσεις του και να αποκτήσει την ικανότητα να αγαπά. Και η ικανότητά του αυτή αυξάνεται όταν αποδεσμεύεται από τα κίνητρα που τον οδηγούν στην εσωστρέφεια. Με τον ίδιο τρόπο που κάποιος κρατά έναν φελλό στον πάτο του ποταμού, η αγάπη μπορεί να φυλακισθεί από το εγώ. Απαλλαγείτε από το εγώ και η αγάπη ανεβαίνει στην επιφάνεια της ανθρώπινης ύπαρξης.

Με την αγάπη, τα πάντα είναι εφικτά.

Η αγάπη θεραπεύει. Όλοι έχουμε ακούσει ιστορίες για τη δύναμη της αγάπης να γιατρεύει και πολλές φορές δυσπιστούμε. Επειδή είμαστε άνθρωποι, και γι’ αυτόν τον λόγο απρόθυμοι να παραδεχθούμε πράγματα που δεν μπορούμε να κατανοήσουμε και να εξηγήσουμε. Όμως η ακόλουθη ιστορία είναι αληθινή:
Κάποιο αυγουστιάτικο απόγευμα σε ένα μικρό νοσοκομείο του νότου, ένας γέρος χαροπάλευε. Γύρω του είχε συγκεντρωθεί όλη η οικογένειά του, μαζί και ο μεγαλύτερος εγγονός του, ένα αγόρι δεκαέξι ετών. Το αγόρι είχε μία παράξενη σχέση με τον παππού του, σχεδόν βουβή, όπως συχνά συμβαίνει ανάμεσα σε άνδρες. Όλη την ημέρα το αγόρι έστεκε αμίλητο. Έμοιαζε ανίκανο να μιλήσει.
Δεν περίμενε τον θάνατο του γέρου μαζί με την υπόλοιπη οικογένεια στην αίθουσα αναμονής. Αντίθετα, βρήκε μία καρέκλα και καθόταν στον διάδρομο, δίπλα στην πόρτα του παππού, αδιάφορο για την αποστειρωμένη ένταση της ρουτίνας του νοσοκομείου. Αργά το βράδυ ο γιατρός βρήκε το αγόρι καθισμένο στην ίδια θέση, αμίλητο. «Πήγαινε στο σπίτι, παιδί μου. Δεν μπορείς να κάνεις κάτι για τον παππού σου» του είπε. Το αγόρι δεν του έδωσε σημασία, και ο γιατρός μπήκε στο δωμάτιο για να ξαναβγεί σε λίγο έκπληκτος. «Παιδί μου» είπε. Το αγόρι σήκωσε το βλέμμα του. «Ζητά κάτι να φάει. Είναι καλύτερα.»
Χωρίς να δείχνει έκπληξη, το αγόρι κούνησε το κεφάλι. «Το φαντάστηκα ότι θα πεινούσε» είπε, και ήταν τα πρώτα λόγια που ξεστόμισε όλη μέρα. Ύστερα πήρε την καρέκλα, την έβαλε πίσω στη θέση της, τέντωσε το πιασμένο του σώμα, χασμουρήθηκε και προχώρησε στον διάδρομο. «Πού πηγαίνεις, παλικάρι;» ρώτησε ο γιατρός. «Να του φέρω ένα χάμπουργκερ» απάντησε. «Του αρέσουν τα χάμπουργκερ.»

Δεν εξηγείται η διαίσθηση πέρα από τις αισθήσεις ― απλώς υπάρχει. Δεν υπάρχει λογική εξήγηση για την ανάνηψη του γέρου ― απλώς συνέβη. Παραμένει μυστήριο.

Η αγάπη μεταμορφώνει. Πώς γίνεται ενώ αναζητούμε την καθημερινότητα στη Βίβλο ή στον Σαίξπηρ, να την ανακαλύπτουμε συχνότερα στον Δον Κιχώτη; Επειδή ο Θερβάντες, με την αγάπη του για τη ζωή, κατόρθωσε να κάνει τις λεπτές αποχρώσεις της αθάνατες. Γιατί ακούμε εκστατικοί τον Μεσσία όταν ξέρουμε ήδη κάθε του γραμμή; Διότι κάθε νότα γράφτηκε με αφορμή την αγάπη ενός ανθρώπου για τον Θεό, και αυτό είναι αναγνωρίσιμο. Κάντε το ακόλουθο πείραμα: βρείτε κάποιον που απεχθάνεται τη μουσική μπαρόκ. Παίξτε του οποιοδήποτε μέρος από τη Σεμέλη και παρατηρήστε καθώς η αρχική ευγενική προσοχή του μετατρέπεται σε ευλαβική προσήλωση και ο παρατηρητής σας μένει σαγηνεμένος από τον Χέντελ. Ποτέ η απληστία δεν δημιούργησε καλή λογοτεχνία. Ούτε το μίσος ζωγράφισε τη Γέννηση της Αφροδίτης. Ούτε η ζήλεια μας απεκάλυψε ότι το τετράγωνο της υποτείνουσας είναι ίσο με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο πλευρών. Όλα τα ανθρώπινα επιτεύγματα που άντεξαν στη φθορά του χρόνου ήταν δημιουργήματα αγάπης ― για κάποιον ή για κάτι. Είναι δυνατόν να αγαπήσεις ακόμη και τα μαθηματικά.

Η ανθρώπινη ιστορία περιέχει αναρίθμητες μαρτυρίες για τη δύναμη της αγάπης. Ωστόσο, καμιά δεν μπορεί να περιγράψει τη μεταμόρφωση του δύστροπου Απόστολου Παύλου όπως το κάνει ο ίδιος. Αγαπώντας ο ίδιος, έγραψε για την αγάπη και μας χάρισε ένα θαύμα. Προσέξτε:
«Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον. Και εάν έχω προφητείαν και ειδώ τα μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώσιν, και εάν έχω πάσαν την πίστην, ώστε όρη μεθιστάναι, αγάπην δε μη έχω, ουδέ ειμί.»*

Μετά τον Απόστολο Παύλο βάλαμε τα δυνατά μας αλλά ούτε που τον πλησιάσαμε.

Η αγάπη εξαγνίζει. Κανείς δεν εξαγνίστηκε υποφέροντας. Η δυστυχία ενισχύει εσωτερικά τα εγωιστικά μας κίνητρα. Αντίθετα, κάθε πράξη αγάπης, όσο μικρή και αν είναι, ελαττώνει τις αγωνίες μας, μας δίνει μια γεύση αισιοδοξίας και χαλαρώνει τον ζυγό από τις φοβίες μας. Σε αντίθεση με την αρετή, η αγάπη δεν είναι η ίδια ανταμοιβή. Η ανταμοιβή είναι ψυχική γαλήνη, και η γαλήνη της ψυχής εξαφανίζει τις ανθρώπινες επιθυμίες.

* Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων, ακόμη και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα άψυχος χαλκός που βγάζει απλώς ήχο ή κύμβαλο που αλαλάζει. Κι αν έχω προφητικό χάρισμα και κατέχω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, κι αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτε.

Προς Κορινθίους,

Α΄, ιγ΄, 1